Εύοσμος - Evosmos

Η ύπαρξη οικισμού εντός των ορίων του σημερινού Δήμου Κορδελιού-Ευόσμου χρονολογείται ήδη από τις αρχές του 17ου αιώνα. Ο οικισμός αυτός, γνωστός με το όνομα Χαρμάνκιοϊ(τουρκ. Harman köy: χωριό με αλώνια, αλωνότοπος), ομώνυμος του εκτενούς οθωμανικού τσιφλικιού, βρισκόταν δίπλα στον οδικό άξονα που οδηγούσε προς τον κάμπο της Θεσσαλονίκης-Βιτωλίων (Μοναστηρίου). Κατοικούνταν αρχικά από λίγες οικογένειες γηγενών (32 οικίες στα τέλη του 18ου αι.). 


Η επωνυμία του προσδιόριζε αναμφίβολα και το κύριο χαρακτηριστικό της παραγωγικής απασχόλησης των κατοίκων του, τη γεωργία. Στις αρχές του 19ου αιώνα προστέθηκαν στις γηγενείς οικογένειες και οι ημινομάδες κτηνοτρόφοι Βλάχοι από τα Μεγάλα Λιβάδια του Πάικου (Ν. Κιλκίς).



Πυρήνας του αμιγούς ελληνικού Χαρμάνκιοϊ, κατοικούμενου από «217 ελληνοφρονούσας ψυχάς» (1905), ήταν, σύμφωνα με τις πηγές, η περιοχή γύρω από τον Ιερό Ναό του Αγίου Αθανασίου, γεγονός που εξηγεί και την ύπαρξη του ναού από τη δεύτερη δεκαετία του 19ου αι. (κτιτορική επιγραφή, 1819). Αξίζει μάλιστα να τονισθεί ότι ο ναός -έμβλημα μέχρι πρόσφατα του πρώην Δήμου Ευόσμου- αποτελεί, βάσει ειδικής μελέτης της Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, σπουδαίο ιστορικό μνημείο όχι μόνο του Ευόσμου, αλλά και της ευρύτερης περιοχής της δυτικής Θεσσαλονίκης.

Με την πάροδο του χρόνου και συνεπεία των εξελίξεων στα Βαλκάνια και την Εγγύς Ανατολή (τέλη 19ου-αρχές 20ού αι.), το Χαρμάνκιοϊ και το Καράμπουρνου αποτέλεσαν τους βασικούς στη Βόρεια Ελλάδα χώρους υποδοχής των χιλιάδων ελλήνων προσφύγων από την Ανατολή. Θα μπορούσε να πει κανείς, τολμώντας ένα παιχνίδι με τις λέξεις, ότι προφητικά είχε ονομαστεί έτσι ο τόπος, αφού θα ερχόταν εκείνη η εποχή που πρόσφυγες και γηγενείς, ένα «χαρμάνι» όλοι, ένα «μίγμα», ως άλλη ερμηνεία της τουρκ. λέξης harman, θα προσπαθούσαν μαζί να επιβιώσουν και να συμβιώσουν.

Αναμφισβήτητα, η άφιξη των προσφύγων αποτέλεσε τη σημαντικότερη τομή στην οικιστική «διαδρομή» του Χαρμάνκιοϊ. Επίσης, προκάλεσε για πρώτη φορά τη «διαίρεση» του τοπωνυμίου: α) Παλαιό Χαρμάνκιοϊ ήταν πλέον η περιοχή γύρω από τον ιστορικό ναό του Αγίου Αθανασίου, β) (Νέο ή Κάτω) Χαρμάνκιοϊ ονομάσθηκε η περιοχή (σημερινό Ελευθέριο) με τις σκηνές, τις παράγκες και τους γαλλικούς θαλάμους της Στρατιάς της Ανατολής (Armée d' Orient)∙ από το Χαρμάνκιοϊ διήλθαν ή εγκαταστάθηκαν σ' αυτό προσωρινά χιλιάδες -μόνιμα πολύ λιγότεροι- πρόσφυγες από όλη την Ανατολή: Ανατολική Θράκη, Ανατολική Ρωμυλία, Πόντο, Καρς, Καππαδοκία και Μ. Ασία, στο χρονικό διάστημα από το 1914 μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1920.

Στο Παλαιό Χαρμάνκιοϊ εγκαταστάθηκαν 266 προσφυγικές οικογένειες, από τις οποίες οι περισσότερες προέρχονταν από την ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης και ιδιαίτερα από τον Κουκλουτζά, προάστιο και θέρετρο της Σμύρνης,∙ ακόμη 10 οικογένειες κατάγονταν από τον Πόντο και 2 από την Ανατολική Θράκη. Μόλις τέσσερα χρόνια μετά την προσφυγική εγκατάσταση ο οικισμός μετονομάσθηκε Νέος Κουκλουτζάς (1926), σε ανάμνηση της γενέτειρας της πλειοψηφίας των προσφύγων.  

Το (Νέο ή Κάτω) Χαρμάνκιοϊ επέλεξαν ως μόνιμο τόπο εγκατάστασης 249 οικογένειες, από τις οποίες οι περισσότερες κατάγονταν από το Πόντο και την ενδοχώρα της Μ. Ασίας.Επίσης, πολύ κοντά στο Χαρμάνκιοϊ συγκροτήθηκε ένας ακόμη οικισμός, το Νέο Κορδελιό, από 68 οικογένειες (282 άτομα) από το παραλιακό Παπά Σκάλα της Σμύρνης, παρακείμενο του ξακουστού και χιλιοτραγουδισμένου Κορδελιού (Καρσί Γιακά ή Περαία). Το Ν. Κορδελιό επέλεξαν επίσης ως τόπο προσφυγικής εγκατάστασης και 50 οικογένειες (191 άτομα) από τον Βασιλικό της Ανατολικής Ρωμυλίας (ακτές Μ. Θάλασσας).

Οι τρεις οικισμοί υπήχθηκαν στην κοινότητα Σταθμού (πρώην Χαρμάνκιοϊ) από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 μέχρι και το 1934.

Τότε αποσπάσθηκαν και συναποτέλεσαν την Κοινότητα Ν. Κορδελιού, με έδρα τον Ν. Κουκλουτζά (ΦΕΚ τ. Α΄ 23/18.01.1934). 

Το γεγονός αυτό ήταν μια ακόμη σημαντική τομή στην ιστορία της περιοχής. Με τη συμμετοχή στο κοινοτικόσυμβούλιο πολιτών και από τους τρεις οικισμούς -αριθμητικά υπερείχε ο Ν. Κουκλουτζάς λόγω πληθυσμού- επιχειρήθηκε να επιλυθούν τα προβλήματα, να τακτοποιηθούν τα οικονομικά και να βελτιωθεί η καθημερινότητα όλων των κατοίκων, ακόμη και στην ταραγμένη περίοδο της δεκαετίας του '40.

Μετά από 20 περίπου χρόνια κοινής διαδρομής, η Κοινότητα διαλύθηκε (ΦΕΚ 2/5.01.1953). Ο Νέος Κουκλουτζάς έγινε ξεχωριστή κοινότητα και δύο χρόνια αργότερα (1955) απέκτησε πλέον την επωνυμία ΕΥΟΣΜΟΝ/ΕΥΟΣΜΟΣ (πιθανόν ακριβής μετάφραση της πρότερης τουρκικής ονομασίας).  
Το Ν. Κορδελιό και το Χαρμάνκιοϊ (ΕΛΕΥΘΕΡΙΟ/ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ από το 1949, προς τιμήν του Ελευθερίου Βενιζέλου, μετά από εισήγηση του τότε Υπουργού Λεωνίδα Ιασονίδη) αποτέλεσαν την ενιαία κοινότητα Ελευθερίου.

Από τη δεκαετία του 1950, με το κύμα εσωτερικής μετανάστευσης στις μεγάλες πόλεις της χώρας μας, οι γεωργοκτηνοτροφικοί οικισμοί των κοινοτήτων Ευόσμου και Ελευθερίου γνώρισαν μια άνευ προηγουμένου πληθυσμιακή έκρηξη, αφού γύρω από αυτούς εγκαταστάθηκαν σταδιακά εκατοντάδες οικογένειες, κυρίως από τη Β. Ελλάδα. Την κοινότητα Ελευθερίου επέλεξαν επίσης για μόνιμη διαμονή περίπου 3.500 Σαρακατσάνοι από τα Σκόπια (1962-1968)∙ σήμερα ο αριθμός τους στο Δήμο -ο μεγαλύτερος πανελλαδικά- φθάνει πιθανά τις 6.000.

Η πολύ μεγάλη αύξηση του πληθυσμού οδήγησε στην αναγνώριση των κοινοτήτων Ευόσμου και Ελευθερίου σε ομώνυμους Δήμους το 1972 και το 1982 αντίστοιχα. Το 1984 ο Δήμος Ελευθερίου μετονομάσθηκε Δήμος Ελευθερίου-Κορδελιού. Αξίζει να σημειωθεί ότι η διατήρηση δύο τοπωνυμίων σε επωνυμία Δήμου ήταν μάλλον πρωτόγνωρο φαινόμενο σε πανελλαδικό επίπεδο.

Αναφορικά με την πληθυσμιακή αύξηση, αυτή οφειλόταν στην άφιξη πολιτικών προσφύγων (Τσεχοσλοβακία, Βουλγαρία κ.λπ.) στη δεκαετία του '80, και κυρίως στο κύμα ομογενών από τις Δημοκρατίες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης και τη Β. Ήπειρο σε μικρότερο βαθμό (αρχές δεκαετίας '90). Η εσωτερική μετανάστευση, που επίσης  υπήρξε έντονη την ίδια εποχή, αποτέλεσε την τελευταία μεγάλη τομή στην οικιστική ανάπτυξη της περιοχής. Θα ήταν παράλειψη, τέλος, να μην επισημανθεί ότι ειδικά ο τόπος μας, που αδιάλειπτα (υπο)δέχθηκε και (υπο)δέχεται μέχρι και σήμερα νέους κατοίκους, φιλοξενεί τα τελευταία χρόνια και μεγάλο αριθμό αλλοεθνών οικονομικών μεταναστών, με τους Αλβανούς να κατέχουν τη «μερίδα του λέοντος».

Σήμερα, ο αρτισύστατος «καλλικρατικός» Δήμος Κορδελιού-Ευόσμου, από τους πολυπληθέστερους στο πολεοδομικό συγκρότημα της Θεσσαλονίκης, μπορεί και πρέπει να προοδεύσει, μπορεί και πρέπει να αξιοποιήσει το ικανό ανθρώπινο δυναμικό του, τους πολίτες του, όραμα των οποίων είναι ένας Δήμος σύγχρονος και λειτουργικός.  Έχει άλλωστε το κοινό παρελθόν του, τις μνήμες των προσφύγων και των γηγενών, «τρέφεται» από την αρμονική συμβίωση ανομοιογενών πληθυσμών.
 

Βιβλιογραφία:

Π. Βακουφάρης, Ελευθέρια - Νέο Κορδελιό. Πατρίδες τότε και τώρα, τ. 1-2, Θεσσαλονίκη 1997 και 2002

Κυρ. Χατζηκυριακίδης, Εύοσμος. Η ιστορία του τόπου και των ανθρώπων του, Θεσσαλονίκη 2008

Κυρ. Χατζηκυριακίδης, «Ο Καλλικράτης συναντά την ιστορία του τόπου μας», εφημερίδα Τα Νέα του Κουκλουτζά, Νοέμβριος 2010

Οι φωτογραφίες προέρχονται από τις παραπάνω εκδόσεις και τη φωτοθήκη του Δημοτικού Ιστορικού Αρχείου

Πηγή: http://www.evosmos.gr/